Μητροπολίτης Σισανίου και Σιατίστης Παύλος Ιωάννου

Η ελευθερία δε χαρίζεται αλλά κερδίζεται

Ο Μητροπολίτης Σισανίου και Σιατίστης, Υπέρτιμος και Έξαρχος Μακεδονίας Παύλος Ιωάννου είναι Έλληνας ιεράρχης και εκκλησιαστικός συγγραφέας. Γεννήθηκε στην Χαλκίδα το 1947. Το 1974 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος, λαμβάνοντας το οφίκκιο του Αρχιμανδρίτη από τον Μητροπολίτη Χαλκίδας Χρυσόστομο και ανέλαβε την ενορία του Μαντουδίου για μια εικοσιπενταετία. Το 2006 εξελέγη από την Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος Μητροπολίτης της Ιεράς Μητροπόλεως Σισανίου και Σιατίστης Πολλά έτη είναι παραγωγός εκπομπών του Ραδιοφωνικού Σταθμού της Εκκλησίας της Ελλάδος. Διετέλεσε πρόεδρος του Φιλανθρωπικού Ιδρύματος «Τάσος Γεωργιάδης». Είναι συγγραφεύς βιβλίων και έχει δημοσιεύσει άρθρα στον ημερήσιο και εκκλησιαστικό περιοδικό τύπο. Είναι ο πρώτος εκπρόσωπος της εκκλησίας που εξαπέλυσε δριμύ κατηγορώ κατά της κυβέρνησης για την υπόθεση της Χρυσής Αυγής, κατηγορώντας την πολιτική ηγεσία της χώρας ότι ουσιαστικά σιώπησε απέναντι σε αυτό το φαινόμενο, που ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει ως «Μαύρη Νύχτα».

Παύλος Ιωάννου

Λόγω των ημερών που έρχονται, θα ξεκινήσω ρωτώντας πόσο απέχει η άποψη της εκκλησίας από την εικόνα που έχουμε για τον Άγιο Βασίλη, έτσι όπως παρουσιάζεται σήμερα;

Η εκκλησιαστική πραγματικότητα για τον Άγιο Βασίλειο είναι τελείως διαφορετική από αυτήν της αγοράς. Ο Μέγας Βασίλειος είναι ένας από τούς τρείς μεγάλους Ιεράρχες της Ἐκκλησίας, ο οποίος διακρίθηκε για την ασκητική του ζωή, τη μεγάλη του μόρφωση, είχε σπουδάσει έξι επιστήμες, μεταξύ των οποίων καί τήν ιατρική, ενώ υπήρξε και ένας απαράμμιλος κοινωνικός εργάτης, ο Οποίος δημιούργησε μία ολόκληρη πόλη αγάπης, τή Βασιλειάδα, όπου κάλυπτε κάθε ανάγκη τών εμπερίστατων ανθρώπων. Είχε μάλιστα ιδρύσει μεταξύ τών άλλων καί λεπροκομείο, όπου φρόντιζε προσωπικά τους ασθενείς και ασπαζόταν τις πληγές τους. Είναι επίσης ο μεγάλος Θεολόγος Ιεράρχης που διετύπωσε με σαφήνεια τη Θεολογία τής Εκκλησίας και υπερασπίσθηκε την ορθόδοξη πίστη, μη φοβούμενος να συγκρουσθεί και με τον ίδιο τον Αυτοκράτορα. Καμμία λοιπόν σχέση δεν έχει ο ασκητικότατος Ιεράρχης με το σημερινό καλοζωϊσμένο «Άη Βασίλη» του εμπορίου και της κατανάλωσης.

Οι δηλώσεις σας για τη Χρυσή Αυγή ξεσήκωσαν θύελλα αντιδράσεων. Πιστεύετε ότι αυτό έγινε λόγω των προσωπικών σας απόψεων, ή επειδή ακούστηκε για πρώτη φορά μια καταδίκη για ένα κόμμα, το οποίο δηλώνει προσκείμενο στην εκκλησία;

Οι δηλώσεις μου για την Χ.Α. από τη μεγάλη πλειοψηφία του λαού μας αντιμετωπίσθηκαν με πολλή ανακούφιση από τους Έλληνες εντός και εκτός Ελλάδος. Είναι πολύ χαρακτηριστικό το μήνυμα ενός Έλληνα Βουλευτή στην Αὐστραλία. «Η τηλεόραση εδώ παρουσιάζει τα καμώματα της Χ.Α. και οι Αυστραλοί μας ερωτούν: «Αυτή είναι η πατρίδα σας» και μας κάνουν να ντρεπόμαστε. Σας ευχαριστοῦμε γιατί χάρις σε Σας μπορούμε να τους δείχνουμε το κείμενο σας και να τους λέμε: «Αυτή είναι η Πατρίδα μας». Η Χ.Α. επεχείρησε να λειτουργήσει σα «δούρειος ίππος» μέσα στην Εκκλησία και να εξαπατήσει τους πιστούς, τη στιγμή που είναι μια Παγανιστική και Ναζιστική οργάνωση. Τη στιγμή δηλαδή που η ταυτότητά της είναι άκρως αντίθετη με τη διδασκαλία του Χριστού και της Εκκλησίας του. Οι δηλώσεις προκάλεσαν θύελλα αντιδράσεων μόνο στη Χ.Α., γιατί με αυτές αποκαλυπτόταν ο σατανικός της ρόλος. Τα γεγονότα που ακολούθησαν εδικαίωσαν πλήρως την τοποθέτηση μου. Ένας χριστιανός δεν μπορεί να αποδέχεται τη Χ.Α., γιατί σε μια τέτοια περίπτωση δεν μπορεί να μετέχει της Εκκλησίας, γιατί τότε έχει ακυρώσει την πίστη του. Ο καθένας είναι ελεύθερος να πιστεύει ό,τι θέλει. Αλλά ένας χριστιανός ΔΕΝ μπορεί να είναι χρυσαυγίτης.

Συμφωνείτε ότι υπάρχουν κληρικοί, αλλά και μητροπολίτες, οι οποίοι τάσσονται ανοικτά υπέρ ενός ακροδεξιού σχήματος;

Σήμερα, το δηλώνω υπεύθυνα, κανένας Μητροπολίτης δε στηρίζει ηή Χ.Α. Υπάρχουν κάποιοι κληρικοί που από άγνοια, ή επιπολαιότητα παρασύρθηκαν κάποια στιγμή. Σήμερα όμως τα πράγματα είναι ξεκάθαρα. Αν ένας απλός χριστιανός ΔΕΝ μπορεί να είναι χρυσαυγίτης, πολύ περισσότερο ΔΕΝ μπορεί ένας κληρικός. Δεν μπορεί να ταιριάσει την ορθόδοξη πίστη και τη διδασκαλία του Χριστού για την αγάπη, με τον Παγανισμό της Χ.Α. και με τη Ναζιστική της ταυτότητα. Η Συνοδική Επιτροπή επί των Αιρέσεων, πολύ πρίν η Χ.Α. εμφανισθεί ως κόμμα πολιτικό, είχε ξεκαθαρίσει ότι η διδαχή και οι αντιλήψεις της Χ.Α. είναι ασυμβίβαστα με την ορθόδοξη πίστη.

Είναι συγκινητικό ότι οι Ευβοείς έχουν αγκαλιάσει και στηρίζουν ουσιαστικά το Ίδρυμα. Στις ημέρες μας το κοινωνικό κράτος έχει καταργηθεί και ακούμε καθημερινά τόσα δράματα ανθρώπινα εξ αιτἰας της κρατικής αναλγησίας.

Υπήρξατε επί σειρά ετών πρόεδρος του ιδρύματος Γεωργιάδη και είστε γνωστός για τη φιλανθρωπική σας δράση, την οποία πιστεύω ότι θεωρείτε αυτονόητη λόγω της θέσης σας. Αρκεί η φιλανθρωπία των ιδρυμάτων για την ανακούφιση όσων ταλαιπωρούνται από την κρίση;

Ο μόνος αληθινά Φιλάνθρωπος είναι ο Χριστός, ο οποίος από μια γνήσια αγάπη για τον άνθρωπο «πτωχεύει» και γίνεται άνθρωπος για να μας πλουτίσει με τη δική του πτωχεία. Είναι ο μόνος αληθινά Φιλάνθρωπος, γιατί θυσιάζεται ο Ίδιος για να σώσει τον άνθρωπο και ΔΕ θυσιάζει τους ανθρώπους, όπως πράττουν οι σημερινοί εξουσιαστές, για τα συμφέροντα τα δικά του. Η Φιλανθρωπία λοιπόν είναι μέσα στη φύση της Εκκλησίας και αποτελεί ξεκάθαρη διδαχή της ότι «ο ἐλεών πρωχόν δανείζει Θεώ». Αυτή την εποχή της κρίσης, η Εκκλησία προσφέρει όλες τις δυνάμεις της για να ανακουφίσει τον άνθρωπο που υποφέρει και εάν δεν υπήρχε σήμερα η Εκκλησία, δεν ξέρω αν θα υπήρχε ακόμη αυτός ο τόπος. Ασφαλώς η φιλανθρωπία των Ιδρυμάτων δεν αρκεί για να ανακουφίσει αυτή την κρίση. Επειδή όμως μνημονεύσατε το Ίδρυμα Γεωργιάδης θα σας πω ότι χωρίς αυτό και την προσφορά του πολλοί αδελφοί μας ίσως και να μη ζούσαν. Δε θα
ξεχάσω το νέο παιδί που πολυτραυματισμένο μεταφέρθηκε σε μεγάλο νοσοκομείο των Αθηνών και από εκεί το έδιωξαν για να πεθάνει στο σπίτι του. Χάρις στο «Ίδρυμα Γεωργιάδης», το ὁποίον σήμερα προεδρεύται από το Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη μας, κ. Χρυσόστομο, το παιδί αυτό ζει. Είναι συγκινητικό ότι οι Ευβοείς έχουν αγκαλιάσει και στηρίζουν ουσιαστικά το Ίδρυμα. Στις ημέρες μας το κοινωνικό κράτος έχει καταργηθεί και ακούμε καθημερινά τόσα δράματα ανθρώπινα εξ αιτἰας της κρατικής αναλγησίας.

Υπάρχουν κάποιοι κληρικοί που από άγνοια, ή επιπολαιότητα παρασύρθηκαν κάποια στιγμή. Σήμερα όμως τα πράγματα είναι ξεκάθαρα.

Ποιος πιστεύετε ότι φταίει για την κατάσταση στην οποία βρεθήκαμε; Είναι και η εκκλησία υπεύθυνη;

Είναι πολύ σοβαρό το ερώτημα σας. Πιστεύω ότι υπεύθυνοι για το κατάντημα της χώρας μας είμαστε όλοι. Την πρώτη και μεγάλη ευθύνη την έχει το πολιτικό σύστημα και κατεστημένο της χώρας μας. Μήπως οι πολιτικοί μας ηγέτες δεν ήξεραν καλά αριθμητική, οικονομία, λογιστικά και έπεσαν έξω; Ήξεραν τα πάντα και συνειδητά οδήγησαν τη χώρα μας στη σημερινή κατάσταση, κυνηγώντας την εξουσία και καταστρέφοντας την Πατρίδα. Εθεώρησαν λάφυρο και ιδιοκτησία τους την πατρίδα και την λεηλάτησαν. Έχει ευθύνες ο λαός μας γιατί δάγκωσε το δόλωμα που η Εξουσία του πέταξε. Κάναμε νόημα της ζωής μας την κατανάλωση, την επίδειξη, την καλοπέραση. Απλώσαμε τα πόδια μας πολύ περισσότερο απ” όπου έφθανε το πάπλωμα. Μπερδέψαμε την κοιλιά μας με την καρδιά μας. Γεμίζαμε την κοιλιά μας, νομίζοντας ότι έτσι γεμίζει και η καρδιά μας και τελικά οι άδειες καρδιές μας άδεισαν και τις τσέπες μας και όταν το καταλάβαμε, ήταν αργά. Αποποιηθήκαμε την πνευματικότητα μας, αφήσαμε και καταστράφηκε η παιδεία μας και τώρα ζούμε μια ζωή χωρίς νόημα. Η πραγματική κρίση δεν είναι η σημερινή. Η πραγματική κρίση ήταν τότε που νομίζαμε ότι είμαστε καλά. Σήμερα ζούμε τις συνέπειες εκείνης της κρίσης. Σήμερα πολλοί επιχειρούν να αποδώσουν ευθύνες και στην Εκκλησία, αλλά η Εκκλησία και η ζωή της είναι το πραγματικό αντίδοτο της κρίσης. Εμείς οι Ποιμένες έχουμε ασφαλώς και τις δικές μας ευθύνες, γιατί δε διαμαρτυρηθήκαμε όσο έπρεπε, γιατί δε συγκρουσθήκαμε όσο έπρεπε, γιατί ίσως κάποιοι από μας παρασύρθηκαν στους ρυθμούς της κατανάλωσης. Όλα αυτά τα ανέλυσα σε εισήγησή μου ενώπιον της Ιεραρχίας. Παρόλα αυτά, εκκλησιαστικές κυρίως ήταν οι φωνές που μιλούσαν τότε και προέβλεπαν το σημερινό μας κατάντημα. Αλλά τότε, τύπος, κανάλια και πολιτική εξουσία, πολεμούσαν και χλεύαζαν το λόγο της Εκκλησίας, την κατηγορούσαν ότι ανακατεύεται στην πολιτική, ενώ η Εκκλησία μιλούσε για την κοινωνία. Καί ήταν τότε που πολύς λαός που είχε μετατραπεί σε περιοδεύοντα θίασο και έτρεχε πίσω από τους εκμεταλλευτές του στρεφόταν, κατάλληλα ευνουχισμένος από τους εμπόρους των εθνών, εναντίον της Εκκλησίας και στήριζε τους τυράννους του. Ανακάλυψα πρόσφατα μια παλιά μου ομιλία, γραμμένη πριν από σαράντα χρόνια και γραμμένη με μολύβι. Θέλησα να την περάσω στον υπολογιστή. Καθώς την αντέγραφα, ένιωθα μια πικρή γεύση στην καρδιά μου. Θα μπορούσε αυτή η ομιλία να δημοσιευθεί σήμερα και να περιγράφει αυτό που ζούμε. Τότε περιέγραφε το γκρέμισμα των αναχωμάτων, εξ αιτίας του οποίου γκρεμίσματος φθάσαμε στο σήμερα. Το σήμερα δικαιώνει απόλυτα, δυστυχώς, τα όσα λέχθηκαν τότε.

Οι σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας στην Πατρίδα μας δε δομήθηκαν με βάση κάποιες θεωρητικές αρχές, αλλά δομήθηκαν μέσα στη ζωή και μέσα στην ιστορία. Η Εκκλησία έζησε και επέζησε και χωρίς το Κράτος.

Ποιος θα μπορούσε να αλλάξει το αρνητικό κλίμα που επικρατεί και έχει τις ρίζες του βαθιά ριζωμένες στο πολιτικό σύστημα τόσων δεκαετιών; Άλλος ένας πολιτικός ίσως, ένας διανοούμενος, ή ένας τεχνοκράτης;

Το ερώτημά σας είναι καίριο! Και η απάντησή μου ευθεία. Η μετάνοια του λαού και μόνον! Και εξηγούμαι: Θέτετε το ερώτημα ποιος θα μπορούσε να αλλάξει το κακό κλίμα που υπάρχει σήμερα και έχει τις ρίζες του στο πολιτικό κατεστημένο. Και διερωτάσθε: «Άλλος ένας πολιτικός, ένας διανοούμενος, ή ένας τεχνοκράτης;» Αλήθεια! Ποιος θα ανακαλύψει και θα ψηφίσει τον νέο πολιτικό που θα συνδυάζει την επιστήμη με την αρετή; Ποιος θα στηρίξει το διανοούμενο ή τον τεχνοκράτη; Προφανώς ο λαός. Μέχρι σήμερα ποιος στήριξε τους τυράννους μας και ποιος τους μετέτρεψε σε τυράννους, αν όχι ο λαός; Αλήθεια ο λαός δεν είχε καταλάβει ποιους ψήφιζε; Γελάστηκε στην αρχή, γελάστηκε όμως και στη συνέχεια; Ο λαός γιατί δεν ανακάλυψε τους καινούριους και δεν ψήφισε τους καλούς; Μήπως δεν υπήρχαν; Ή μήπως συνταυτίστηκε με τους μοχλούς της φαύλης εξουσίας, τα ΜΜΕ, που πολέμησαν με μανία τον κάθε καλό; Δε θα ξεχάσω ποτέ τη μεγάλη απεργία στο Μαντούδι. Εκείνη την εποχή της απεργίας κανένας από τους βουλευτές της Εύβοιας δε στάθηκε δίπλα στους απεργούς εκτός από έναν. Το μακαρίτη, το Στρατή τον Παπαστρατή που ήταν καθημερινά παρών. Που πήγαινε μόνο το βράδυ στο σπίτι του, στη Χαλκίδα, να κοιμηθεί και το πρωί πάλι στο Μαντούδι. Σε κάποια στιγμή μάλιστα είπε στους απεργούς: «Ρε σεις, κατουρείστε με σα βουλευτή! Ρωτήστε με σαν δικηγόρο». Ε, λοιπόν, στις επόμενες εκλογές αυτός ο λαός, οι απεργοί, «μαύρισαν» το Στρατή και ψήφισαν τους εκμεταλλευτές τους. Να γιατί είπα ότι μόνον η μετάνοια όλων μας μπορεί να αλλάξει το σημερινό κακό κλίμα και η πνευματική μας καλλιέργεια.

Αποποιηθήκαμε την πνευματικότητα μας, αφήσαμε και καταστράφηκε η παιδεία μας και τώρα ζούμε μια ζωή χωρίς νόημα. Η πραγματική κρίση δεν είναι η σημερινή. Η πραγματική κρίση ήταν τότε που νομίζαμε ότι είμαστε καλά. Σήμερα ζούμε τις συνέπειες εκείνης της κρίσης.

Με γνώμονα την ολοένα αυξανόμενη κοινωνική βία (είχαμε εν ψυχρώ δολοφονίες ανθρώπων για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις), πόσο επικίνδυνες μπορεί να είναι δηλώσεις, όπως αυτές του Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης Άνθιμου σχετικά με την παρέλαση των ομοφυλόφιλων, το σύμφωνο συμβίωσης, αλλά και οι επεμβάσεις από τον Άμβωνα στην εξωτερική πολιτική μιας χώρας;

Η αυξανόμενη πολιτική βία και οι δηλώσεις του Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης δε νομίζω ότι έχουν καμμία σχέση, ούτε και καλλιεργούν την πολιτική ένταση. Το ερώτημα είναι το πώς και το γιατί μέσα σε μια τόσο δύσκολη και κρίσιμη συγκυρία έρχεται στη μέση το ονομασθέν «σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης». Είναι τρεις λέξεις, και ουσιαστικά αποκαλύπτουν την κρίση που υπάρχει στις ανθρώπινες σχέσεις. Πόσο αλήθεια ελεύθερη είναι μια σχέση που χρειάζεται σύμφωνο για να υπάρχει; Πόσο ελεύθερη μπορεί να είναι μια συν+βίωση; Για να υπάρχει έστω και στοιχειωδώς δεν προϋποθέτει εκχώρηση της ελευθερίας του καθενός στον άλλο; Μήπως τελικά αυτοί που θέλουν να είναι μαζί, φοβούνται ο ένας τον άλλο; Μήπως τελικά φοβούνται ο ένας την ανεντιμότητα του άλλου σε περίπτωση διάλυσης της σχέσης; Η αγάπη δεν χρειάζεται σύμφωνα για να στηριχθεί, χρειάζεται μόνο ευλογία. Είναι κρίμα να προσπαθούμε πίσω από βαρύγδουπες λέξεις να κρύψουμε την εσωτερική μας γυμνότητα. Εάν δεν πίστευα στο Θεό και ακολουθούσα άλλο δρόμο, δε θα περίμενα από κανένα Δήμαρχο και από κανένα σύμφωνο να μου αναγνωρίσει τη σχέση με μια κοπέλα που θα αγαπούσα. Στο Μυστήριο του Γάμου στην Εκκλησία, δε ζητάμε νομιμοποίηση μιας σχέσης, αλλά την ευλογία της αγάπης, αφού η αληθινή αγάπη είναι καρπός του Αγίου Πνεύματος. Ένας άνθρωπος είναι ελεύθερος να κάνει ό,τι θέλει και να δημιουργήσει όποια σχέση θέλει, αλλά μέσα στην πανανθρώπινη συνείδηση, Γάμος δεν είναι η οποιαδήποτε σεξουαλική σχέση, αλλά η ευλογία της ετερόφυλης σχέσης και η εξ αυτής παιδοποιΐα. Είναι άλλο πράγμα ένα ζευγάρι για κάποιους λόγους υγείας να μην μπορεί να τεκνοποιήσει και άλλο η φύση μιας σχέσης να εμποδίζει την τεκνοποιία. Ας σεβαστούμε τα όρια της φύσης. Από την άλλη μεριά ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης αναφέρεται μονίμως σε ένα συγκεκριμένο θέμα, στο Σκοπιανό, που η ιστορία έχει αποδείξει ότι οι εκάστοτε ελληνικές κυβερνήσεις δεν το αντιμετώπισαν με τον καλύτερο τρόπο, γι” αυτό και έγινε άλυτο προβλημα. Όσοι ζούμε στη Μακεδονία, ξέρουμε ότι το πρόβλημα πλέον το έχουμε καθημερινά μπροστά μας. Μπορώ να πω πολλά περισσότερα για μια πραγματικότητα που εμείς τη ζούμε καθημερινά και την οποία το Κράτος των Αθηνών φαίνεται να αγνοεί.

Ο λαός γιατί δεν ανακάλυψε τους καινούριους και δεν ψήφισε τους καλούς; Μήπως δεν υπήρχαν; Ή μήπως συνταυτίστηκε με τους μοχλούς της φαύλης εξουσίας, τα ΜΜΕ, που πολέμησαν με μανία τον κάθε καλό;

Πιστεύετε ότι πρέπει να επιτρέψουν την ανοικοδόμηση τεμένων;

Θα σας απαντήσω με την απάντηση του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου μας που πολύ πρόσφατα είπε: «Μέχρι τώρα δεν είχα αντίρρηση. Μετά τους συστηματικούς διωγμούς των χριστιανών που παρατηρούνται στη Συρία, προβληματίζομαι». Συμφωνώ απολύτως με τη δήλωσή του αυτή.

Μήπως ήρθε η ώρα για έναν αξιοπρεπή διαχωρισμό της εκκλησίας από ένα κράτος που ολοένα χάνει την αξιοπιστία του;

Η Εκκλησία πολλές φορές κενώθηκε μέσα στην ιστορία της Πατρίδος. Αυτό κάνει και σήμερα, όχι για να στηρίξει το καταρρέον πολιτικό σύστημα, αλλά για να σταθεί δίπλα στο λαό. Οι σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας στην Πατρίδα μας δε δομήθηκαν με βάση κάποιες θεωρητικές αρχές, αλλά δομήθηκαν μέσα στη ζωή και μέσα στην ιστορία. Η Εκκλησία έζησε και επέζησε και χωρίς το Κράτος. Σε εκείνα τα χρόνια και τα μετέπειτα, στήριξε το λαό και η ορθόδοξη πίστη έγινε τό πνευματικό σύνορο που χώριζε αμετακίνητα το σκλάβον γένος από τους κατακτητές του. Το Κράτος, δηλαδή η Πατρίδα και όχι η εξουσία, δεν ξέρω αν θα ζήσει. Γι” αυτό η Εκκλησία δε θα πάρει την πρωτοβουλία για μια τέτοια κίνηση. Αν της επιβληθεί θα τον δεχθεί, αλλά να είσθε σίγουρος ότι δε θα είναι αξιοπρεπής. Θα εκφρασθεί μέσα από αυτόν όλη η χολή των ανθρώπων της εξουσίας του σκότους για όλη την πνευματική αντίσταση που πρόβαλλε χρόνια ολόκληρα η Εκκλησία σε όσους επεδίωκαν να μεταβάλλουν την Ελλάδα από κράτος – πρόσωπο σε κράτος – νούμερο.

Τι ευχή θα κάνετε για το 2014;

Η ευχή μου για το 2014 είναι καλή μετάνοια και καλή Ανάσταση με την ευχή πάντα να θυμόμαστε ότι η ελευθερία δε χαρίζεται, αλλά κερδίζεται καί ὅτι χωρίς πνευματική ελευθερία, δεν ὑπάρχει ούτε εθνική ελευθερία.

Μοιραστείτε:  

Tags: